Tweede persoon meervoud – Of: Een hernieuwde kijk op relaties

Ik ben geen bioloog, geen socioloog, geen sexuoloog en geen filosoof. Het is dan ook met gepaste nederigheid dat ik meen iets over dit onderwerp te kunnen zeggen, want het raakt aan alle genoemde disciplines en misschien zijn alleen degenen die op al deze gebieden over gedegen kennis beschikken in staat er weloverwogen een mening over te kunnen vormen. Alles wat ik hierover te melden heb zijn persoonlijke observaties en gedachtengangen. Hou er dus vooral rekening mee dat ik zaken volledig uit verband kan zien, of tot verkeerde conclusies kom. Ik heb niet de pretentie met nieuwe waarheden op de proppen te komen.

Dat gezegd hebbende, er is een vraag die me al geruime tijd niet los laat: Is er iets fundamenteel mis met de manier waarop wij in onze samenleving liefdesrelaties definiëren? De vraag stellen is hem beantwoorden. Ja, ik denk dat dat het geval is.

Institutionalisering van relaties
We leven in een maatschappij die de sporen van enige decennia aan sexuele en maatschappelijke revoluties duidelijk zichtbaar heeft gemaakt. We zijn gewend aan sexuele en relationele uitspattingen, maar vaak worden deze ook vooral als dusdanig beschouwd: uitspattingen. De meeste mensen gaan bij het idee van een relatie nog steeds uit van een redelijk vertrouwd beeld: één man en één vrouw, vrij recentelijk opgerekt met de notie dat het hier ook twee mensen van hetzelfde geslacht kan betreffen. Het idee van de één-op-één-relatie is daarbij echter een onlosmakelijk component.

Volgens sommigen kent de traditionele man-vrouw relatie een duidelijk biologische oorsprong: het paar zorgt samen voor de verwekking én de opvoeding van nageslacht (hoewel de vanzelfsprekendheid dat deze opvoedpraktijk ook op elk moment in de geschiedenis gebruikelijk was door velen wordt betwist). Vanuit het voortplantingsidee lag het voor de hand dat deze samenlevingsvorm tussen een man en een vrouw werd geïnstitutionaliseerd in de vorm van een huwelijk en dat het hebben van sexuele contacten veelal tot dit exclusieve verbond diende te worden beperkt. Aan het aangaan van sexuele betrekkingen was immers tot voorkort een groot risico verbonden: de vrouw kon zwanger worden en ze was voor de opvoeding en het onderhoud van het kind mede -of voornamelijk- van de man afhankelijk. Ethische normen dienden een praktisch doel.

Dat er rekbaarheid zit in de manier waarop gemeenschappen het aangaan van sexuele relaties definiëren, blijkt wel uit de sexuele revolutie in de jaren ’60. Het afnemen van de kerkelijke invloed op de menselijke moraal in combinatie met het ruim beschikbaar komen van voorbehoedsmiddelen, maakte dat de meeste mensen vanaf die tijd vrij gemakkelijk sexuele relaties met elkaar aangingen. Ook wanneer er geen sprake was van de intentie dat deze relatie de rest van het leven van beide partners zou voortduren.

Keuzes bij verlangen
Hoewel de meeste mensen zich de vrijheid permitteren in hun leven meerdere sexuele partners te hebben, is de structuur waarbinnen die relaties zich vormen door de jaren heen niet fundamenteel veranderd. Relaties worden aangegaan met één ander persoon, het aangaan van een volgende relatie betekent automatisch het einde van de huidige relatie.

Wanneer mensen binnen een relatie de behoefte voelen aan het hebben van een relatie met een ander, of zich die behoefte nu richt op een specifiek persoon of dat er sprake is van een algemeen verlangen, dan zien de meeste mensen zich gedwongen een keuze te maken. Het aantal opties dat daarbij de revue passeert, is grofweg te verdelen in: 1) het negeren van het verlangen ten behoeve van het behoud van de huidige relatie, 2) het stiekem aangaan van een geheim contact, en 3) het beëindigen van de huidige relatie om een nieuwe te starten.

Zelden wordt hierbij gedacht aan de mogelijkheden om een relatie aan te gaan met deze nieuwe persoon, met behoud van de huidige relatie. Ik heb me vaak afgevraagd waarom dat het geval is. Speelt hierbij overwegend een rol dat biologische en/of psychologische oorzaken ons ervan zouden weerhouden succesvol relaties met meerdere personen aan te gaan, of is de algemene relatievorm vooral cultureel bepaald?

Betekenis van trouw
Hoe erg dat mogelijk geval is blijkt onder meer uit het spraakgebruik waarmee het thema omgeven is. Termen als “vreemdgaan” en “overspel” benadrukken de negatieve connotatie. Maar vooral met het gebruik van het woord “ontrouw” heb ik grote moeite. Hoewel er veel voor te zeggen valt dat er sprake is van een vertrouwensbreuk wanneer partners expliciet afspreken zich sexueel exclusief op te stellen naar elkaar en één van de partners deze afspraak eenzijdig schaadt, wordt met het woord toch vooral de schending van die exclusiviteit in het algemeen bedoeld.

Voor mij betekent trouw een vorm van toewijding, het bieden van een omgeving voor de ander waarbinnen deze zich volledig vrijelijk kan uiten, zonder bang te zijn voor veroordeling of afwijzing. Het betekent vooral dat beide partners weten dat ze op elkaar kunnen rekenen. Dat deze vorm van trouw iets anders is dan exclusiviteit moge duidelijk zijn, al lijken beide termen in de praktijk onterecht met dezelfde betekenis te worden gebruikt.

Ik heb gemerkt dat wanneer ik dit onderwerp met mensen bespreek, ik vaak te horen krijg dat jaloezie naar de partner -wanneer deze een andere relatie aan zou gaan- de persoon ervan weerhoud om dit zelf te doen, bij wijze van een tweezijdige, al dan niet stilzwijgende, afspraak. Het valt me daarbij op dat als reden om niet voor een dergelijke relatievorm te kiezen vaker wordt gegeven dat men jaloers zou zijn op de partner, dan dat men zelf de behoefte niet zou hebben.

Waarom nóg een relatie?
Toch zullen veel mensen de vraag stellen: Waarom zou je een tweede relatie willen aangaan als je al een relatie hebt? Vaak met als toevoeging: Heb je aan je huidige partner dan niet genoeg? Ik heb altijd moeite gehad met die vraag. Weinig mensen zullen een uitleg nodig hebben bij de vraag waarom het fijn is een relatie te hebben. Het aangaan van een nieuw contact met een nieuw persoon, het leren kennen van iemands gedachtes en ideeën, het uiten en ontvangen van genegenheid, de spanning die gepaard gaat met fysiek contact: het zijn allemaal zaken die als positief worden ervaren. Het hebben van een verlangen naar het invullen van deze ervaringen met een ander persoon staat los van de kwaliteit van de bestaande relatie. Het ligt immers ook voor de hand dat de nieuwe relatie weliswaar op veel vlakken overlap vertoont met de huidige relatie, maar dat de andere partner én de manier waarop de relatie wordt ingevuld op evenzoveel punten verschilt. En dus niet afdoet aan de bestaande relatie, maar er iets aan toevoegt.

Er zullen zelfs mensen zijn die dit polyamore principe wegzetten als een exponent van de huidige tijdsgeest, waarin we volgens sommigen steeds meer willen, steeds minder bewust keuzes maken en nooit bevredigd lijken te worden in onze zoektocht naar “meer”. Ik denk dat het verlangen waar we hier over spreken zo ver van de toch voornamelijk materiële verlangens die hierboven bedoeld worden af staat, dat het verband niet of nauwelijks is te leggen. Ik ken geen mensen die zich principieel tegen geestelijke en emotionele ontwikkeling in het algemeen keren. Het aangaan van meerdere relaties is toch vooral een gevolg van de behoefte aan het invullen van geestelijke en emotionele verlangens en niet van het zoeken naar kortstondige bevrediging.

Realistische behoeftes
Ik vind het een onrealistisch idee dat één partner alle behoeftes die binnen een relatie leven zou kunnen vervullen. Veel mensen gaan hiermee om door ofwel te proberen die invulling alsnog af te dwingen, maar nog veel vaker door zich erbij neer te leggen dat bepaalde zaken nu eenmaal niet binnen de relatie zullen worden ingevuld. En net zoals mensen in staat zijn meerdere vriendschappen te onderhouden, die mogelijk allemaal op hun eigen manier, met eigen zwaartepunten en als gevolg van specifieke karaktertrekken worden vormgegeven, zo denk ik dat mensen elkaar ook kunnen aanvullen op relationeel vlak.

Niemand zal een vriend verbieden om andere vriendschappen aan te gaan, omdat we bij vriendschap verwachten dat de invloed van andere mensen niet per se een negatief effect hoeft te hebben op onze eigen vriendschap. We accepteren dat het hebben van contact met meerdere mensen een aantal praktische beperkingen met zich meebrengt, zoals met betrekking tot de verdeling van onze tijd. En we zullen daarbij wellicht ooit aanlopen tegen jaloezie over deze tijdsverdeling. Maar we erkennen de waarde uit de vriendschap die we zelf hebben, en koesteren de dingen die ons binden. Zaken die de basis zijn van de vriendschap.

Hoe anders zou dit moeten zijn bij relaties? Er is niets wat de mens zo vervult van energie en levenslust als het hebben van een intieme band met iemand anders. Om geestelijk en fysiek deelgenoot van elkaar te kunnen zijn. Om onze affectie te kunnen uitspreken, om dat gevoel beantwoord te krijgen. Om zich te herkennen in wat een ander zegt. Om gefascineerd en gebiologeerd te zijn door iemand anders. Om zich geliefd te voelen.

Wederzijdse verrijking
Zoals gezegd denk ik dat dat gevoel niet per se door slechts één persoon hoeft te worden ingevuld. Er zijn zoveel facetten aan een persoon die iemand kunnen fascineren, dat de kans erg groot is dat een intiem contact met iemand anders een enorme verrijking kan zijn. En bovendien vind ik -maar ik realiseer me dat dit een (ook) een vrij particuliere opvatting is- dat het een enorme aanwinst kan zijn voor de bestaande relatie.

Er schuilt een grote aantrekkelijkheid in het kunnen delen van gedachtes en gevoelens met de ene partner, óók wanneer het aankomt op het zich uiten óver de andere partner. Het zich realiseren dat je partner -een persoon waar je veel van houdt en die je in de regel het beste gunt- in staat wordt gesteld om dubbel zoveel geluksgevoelens te incasseren, stemt zeer bevredigend. Omdat het hierdoor makkelijker wordt om je in de behoeftes van je partner te verplaatsen zal het onderling begrip toenemen en dus zal de geestelijke band nog sterker worden.

Daarnaast heeft het simpelweg iets fascinerends om te ervaren dat je partner zich met leuke, spannende en verrijkende zaken inlaat. Tenminste, als je er zelf ook zo over denkt.

De betekenis van sex en vriendschap
Ik kan me voorstellen dat de vraag zich voordoet of ik hier het aangaan van dergelijke contacten niet gewoon verwar met vriendschappen, dan wel met (al dan niet stiekeme) additionele sexuele contacten. Maar dat is niet wat ik hier bedoel. Ik denk juist dat de combinatie van vriendschap en aantrekking, én een omgeving waarbinnen die genegenheid (lichamelijk) kan worden geuit, de ultieme vorm van contact is. De aanwezigheid van de vriendschap maakt dat het een veel grotere diepgang heeft dan een los sexueel avontuur, en de aanwezigheid van lichamelijk contact maakt dat gevoelens kunnen worden bevestigd en dat sexueel verlangen kan worden geuit.

Merk op dat ik in dit verband “sex” ruim definieer: van de eerste gevoelens van fascinatie, de verliefdheid, de aai door het haar, het liefdevol aankijken tot lichamelijke sexualiteit: al deze gevoelens en uitingen vallen binnen deze context onder de noemer “sex”, omdat ze allemaal voortkomen uit dezelfde, voornamelijk lichamelijk en hormonaal gedreven verlangens.

Ook “vriendschap” behoeft in deze context wellicht enige toelichting. Het woord wordt vaak en met verschillende betekenissen gebruikt. Volgens mij komt een vriendschap pas volledig tot zijn recht wanneer twee mensen in staat zijn toe te treden tot elkaars denkwereld. Zonder zich daarbij geremd gevoelen zaken anders of genuanceerder voor te doen dan ze werkelijk zijn. De ultieme vriendschapservaring zit hem wat mij betreft in die specifieke momenten, tijdens een gesprek, waarbij beide partijen ervaren elkaar volledig te begrijpen. Momenten waarop het fascinerende gevoel merkbaar is dat je opgaat in elkaars denken, en elkaar daarbij tot nieuwe hoogtes brengt.

Wat is liefde?
Binnen de meeste bestaande definities spreekt men in het geval waar er sprake is van vriendschap en in de praktijk gebrachte sexuele aantrekking van liefde. Het heeft me aan het denken gezet over wat liefde nu eigenlijk inhoudt. Want waarvan is er in een liefdesrelatie nog meer sprake dan van vriendschap en van de ruim gedefinieerde sexuele aantrekking zoals hierboven beschreven? De meeste gevoelens van verantwoordelijkheid, medeleven en interesse doen zich ook voor bij vriendschappen. Voor veel mensen ligt het onderscheid tussen vriendschap en een liefdesrelatie in de aanwezigheid van sexueel contact. En voor diezelfde mensen is dat ook meteen het gegeven dat de vriendschap afbakent: hier ligt de grens. Vreemd genoeg hebben veel mensen niet al te grote bezwaren tegen het aangaan van intieme geestelijke contacten met meerdere personen. Het uiten van eventuele gevoelens van sexuele aantrekking, mochten die zich voordoen, of het elkaar daarin bevestigen is dan echter weer uitgesloten. Laat staan het lichamelijk consumeren van dat gevoel.

De vraag is volgens mij of er wel zoiets als liefde bestaat, en of dat dus als basis kan dienen voor een relatie met slechts één persoon. We kennen vriendschap en we kennen sexuele aantrekking. Wanneer sprake is van die combinatie en beide partners zijn beschikbaar en bereid een relatie te beginnen, koppelen we beide gegevens aan elkaar en noemen dat liefde. In cultureel opzicht zijn we denk ik gedeeltelijk tot dat beeld geconditioneerd. Omdat een sexueel contact door veel mensen exclusief met één partner op één moment wordt aangegaan, maar vriendschappen zich onbeperkt kunnen blijven aanvullen en verdiepen, denk ik dat er behoefte was aan het definiëren van het contact-met-de-sexuele-betrekkingen, om het te kunnen onderscheiden van de overige vriendschappen.

Herdefiniëren van relaties
Wanneer we zouden aannemen dat liefde dus de benaming is voor de combinatie van vriendschap en sexuele aantrekking, dan wordt het een stuk eenvoudiger om met een frisse blik te kijken naar de definitie van relaties. We accepteren immers dat we vriendschappen kunnen aangaan met meerdere mensen en dat dit de kwaliteit van één van die vriendschappen niet hoeft te beïnvloeden. We blijven elkaar als vriend even dierbaar. Als we deze gedachte nu projecteren op het uiten en bevestigd krijgen van gevoelens van sexuele aantrekking, dan zouden we hiervan makkelijker kunnen accepteren dat ook dat niet beperkt hoeft te blijven tot een oprecht gevoel voor slechts één persoon. We kunnen dus “liefde” voelen voor meerdere mensen. We kunnen van meerdere mensen houden, zonder dat dit iets afdoet aan onze gevoelens en intenties met de eerste partner.

Veel mensen lijken hun relatie te definiëren aan de hand van wat er níet geoorloofd is búiten de relatie. Het is de exclusiviteit die de relatie tot relatie maakt. Dat lijkt me een magere manier om de relatie te definiëren. Daarnaast lijkt het me geen léuke manier om met de relatie om te gaan. Ik wil redenen kunnen aandragen waarom mijn partner zo bijzonder, interessant, inspirerend, spannend en aantrekkelijk is, en waarom mijn andere partner weer om andere redenen door mij bijzonder, interessant, inspirerend, spannend en aantrekkelijk wordt gevonden. Ik zou niet willen dat mijn partner zo speciaal voor mij is door wat er wordt geláten. Ik wil dat mijn partner speciaal voor me is door wat die partner voor míj zo bijzonder maakt.

Jaloezie
Ik kan me voorstellen dat veel mensen die grotendeels in deze lijn van gedachten mee kunnen gaan toch zullen blijven zitten met het gegeven van jaloezie. Jaloezie is iets wat diep in ons zit, en wat rationeel moeilijk te weerleggen is. Toch lijkt het me interessant om ook hier de vraag te stellen: heeft onze jaloezie een biologische oorsprong, en is deze bijvoorbeeld een vast onderdeel van de genetische overlevingsstrategie ten behoeve van het behouden van de andere ouder van onze kinderen? Of is het zo dat we in cultureel opzicht dusdanig gewend zijn geraakt aan de generieke -exclusieve- relatievorm, en dat de mogelijkheden om gevoelens voor anderen te cultiveren zonder dat dit ingrijpende gevolgen heeft voor de relatie binnen dat beeld zo beperkt zijn, dat die angst de partner te verliezen zich daarom uit in jaloezie?

Met andere woorden: Is het slechts een kwestie van het omarmen van een hernieuwde kijk op de betekenis en vorm van relaties om dit gevoel te bestrijden, of spelen er factoren die buiten ons bewustzijn zoveel grip hebben op onze emoties, dat het succesvol aangaan van dergelijke polyamore relaties in veel gevallen nagenoeg onmogelijk is?

Voor iedereen?
Ik neig ernaar om te concluderen dat de voordelen van het hebben van meerdere relaties (het zich door meerdere mensen geliefd en aantrekkelijk gevonden voelen, het zich persoonlijk en emotioneel kunnen ontwikkelen én vooral ook het ervaren dat de eerste partner zich persoonlijk en emotioneel ontwikkelt) opwegen tegen de nadelen.

Ik ben ervan overtuigd dat het aangaan van een dergelijke relatievorm als voorwaarde stelt dat beide oorspronkelijke partners hun relatie definiëren aan de hand van wat ze elkaar te bieden hebben, en daar ook zeer openlijk hun waardering en toewijding over uitspreken. Mensen voor wie het belangrijk is voor het beleven van hun relatie dat alleen zíj bij elkaar zijn, en dat het aangaan van een andere relatie dit gegeven dus zal ondermijnen, kunnen dus beter niet dergelijke betrekkingen met meerdere personen aangaan. Ik denk zeker dat er een grote groep mensen is voor wie het hebben van slechts één partner de meest bevredigende relatievorm blijft.

Persoonlijk lijkt me dat het aangaan van een andere relatie het geluk dat iemand kan ervaren evenredig kan doen toenemen. Het delen van een liefdevolle en intieme band met iemand is te bijzonder om die uit naam van een zekere definitie van liefde te beperken tot één persoon.

Ik vraag me af hoe anderen hier over denken. Waar zitten volgens hen de hiaten in mijn verhaal? En interessanter nog: hoe maken zij de afwegingen om om te gaan met dit soort zaken?

3 Responses to Tweede persoon meervoud – Of: Een hernieuwde kijk op relaties

  1. annoniempje says:

    dit is precies hoe ik me voel wat ik de relatietherapeut maar niet uitleggen .. er is niemand die me begrijpt ..kan bij niemand terecht.. me relatie gaat stuk omdat ik dit wil en ik kan het niet duidelijk maken hoeveel dit voor mij /ons betekent.. hoe kan ik helpen mijn partner dit in te laten zien… evt door gerichte en passende therapie.. wil het zo graag laten slagen ons huwelijk met dit.. is er iemand met ervaring op dit gebied die ons aub kan helpen.. tis echt een noodkreet.. trek dit niet langer.. help. groet een verscheurd annoniempje

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: