De idee “Liefde” – Of: De reikwijdte van verbintenis

Wie zich openstelt voor het waarnemen van sociale constructies in onze maatschappij, zal merken dat het gebruik van de term “liefde” voor hem of haar een bron kan worden van grote verbazing en irritatie. De volstrekte vanzelfsprekendheid waarmee in populaire cultuur een verband wordt gelegd tussen de kwaliteit van de relatie (de “liefde”) en een zeer specifiek idee van de invulling van relaties is opmerkelijk. Dat daarbij vaak alle vormen van niet-conventionele relaties worden veroordeeld uit naam van de “liefde” is een belediging voor het rijke palet aan emoties van de mens, en de capaciteiten die hij heeft om verbintenissen aan te gaan.

Het is goed om te beseffen wat “liefde” is, en of het in die abstracte zin eigenlijk wel bestaat. Want een al te strakke definitie beperkt mensen in de opties die zij de revue laten passeren, op het moment dat zij zelf over de invulling van hun relatie nadenken.

Status-quo

Wanneer je je openstelt voor een frisse kijk op menselijke relaties, dan valt het je pas op hoe onze maatschappij (en de daarbij behorende populaire cultuur) verweven zijn van veronderstellingen, aannames en “status-quo’s” rond dit thema. Is dat erg, vraag je je misschien af. Ik ben geneigd om te stellen dat een verkeerd gebruik van begrippen en definities inderdaad tot problemen en onbegrip kan leiden. Onze taal is doorspekt met begrippen die iedereen lijkt te gebruiken om bepaalde aannames aan te duiden, zonder dat aan de spreker wordt gevraagd wat hij of zij er nu precies mee bedoelt.

Het meest misbruikte woord in deze context is zonder twijfel “liefde”. Het is opmerkelijk om te beseffen hoe vaak dat woord wordt ingezet, om een niet-benoemd, maar desalniettemin zeer strak ethisch afgebakend kader aan te geven. Mensen die dit woord gebruiken staan hier zelf vaak niet eens bij stil. Een en ander wordt helemaal interessant als we ons afvragen of zoiets als “liefde”, en dan bedoel ik het begrip liefde zoals dat in de romantische context wordt gebruikt, überhaupt wel bestaat.

Ik ben steeds meer van overtuigd dat romantische liefde een sociale constructie is, die geleidelijk in het leven is geroepen om een aantal emoties, gevoelens en lusten te koppelen aan gewenst sociaal gedrag. En dat is een proces dat dermate subtiel verlopen is, dat mensen op dit moment de elementen die een rol spelen binnen dat begrip “liefde”, gelijk zijn gaan stellen aan het begrip “liefde” zelf.

Exclusiviteit

De aantrekking tussen twee personen die de aanleiding vormt tot een liefdesrelatie, heeft vrijwel altijd zijn oorsprong in een seksueel oordeel. Merk op dat dit niet eens expliciet een verlangen naar seksuele handelingen hoeft te betreffen, maar elke fysieke fascinatie is in beginsel wel tot seksuele aantrekking te herleiden. Van haar mooie ogen tot zijn lieve lach. Hoewel sommige mensen desgevraagd een uitbundige definitie geven van “liefde” in een poging dit gegeven te ontkrachten, zijn het dezezelfde mensen die zonder een spier te vertrekken spreken van “liefde op het eerste gezicht”.

Wanneer de seksuele fascinatie wederzijds blijkt te zijn, staan de betrokkenen ervoor open elkaar ook op andere vlakken leren kennen. Dit proces hoeft overigens niet altijd strikt volgens bovenstaande chronologie te verlopen: mensen die op een bepaald moment een seksuele aantrekking voelen waarderen elkaar vrienschappelijk wellicht al langer. Desondanks wordt er pas vanaf het moment dat er sprake is van seksualtieit gesproken van liefde. Beide partijen namen het woord “liefde” eerder niet in de mond.

Het is dus de seksualiteit die voor veel mensen de liefde afbakent van vriendschap. En met dat omarmen van de ideeën rond het concept liefde komen dan meteen een reeks, vaak onbewuste, ethische aannames om de hoek kijken. Ik heb vaak geprobeerd vast te stellen wanneer seks en vriendschap dan zouden verworden tot “liefde”, en daarbij stel ik me in het bijzonder de vraag: is op dat raakvlak überhaupt wel sprake van een afzonderlijke emotie die met “liefde” is aan te duiden?

De inzet van Liefde

Volgens mij is er in de “liefde” sprake van een groot aantal oprechte en diepe emoties en intenties. Maar die emoties en intenties hebben ieder bestaansrecht op zichzelf. Zaken als vertrouwen, betrokkenheid, het delen van verdriet en geluk, aandacht en wat dies meer zij, zijn ook allemaal voorhanden in een vriendschap. Ze zijn geen exclusieve gevoelens en intenties voor een romantische liefde.

Wanneer seksuele interesse wordt beantwoord, en bij betrokken partijen is sprake van bovengenoemde emoties en intenties, dan spreken veel mensen van liefde. En voor het leeuwendeel van hen is daarbij ook meteen duidelijk wat er van beide betrokkenen, én van de buitenwereld, verwacht wordt ten aanzien van de relatie. De hoeveelheid tijd die bijvoorbeeld met de liefdespartner wordt doorgebracht ten opzichte van andere mensen. Of het gegeven dat de seksualiteit voortaan exclusief tussen beide partners plaatsvindt.

Voor veel mensen zijn dit voor de hand liggende gevolgen, maar het zijn desalniettemin wel sociale constructen. Immers: de meeste mensen hebben de ervaring dat ze in staat zijn om meerdere intieme emotionele verbintenissen met verschillende personen te onderhouden (vriendschappen), en daarnaast kennen veel mensen ook het seksuele verlangen dat verschillende personen op verschillende momenten los kunnen maken. Veel mensen zijn geneigd om te stellen dat men zich aan vriendschappen vrij te goed mag doen, maar dat de seksualiteit beperkt blijft tot de partner. Toch zullen deze mensen zeggen dat het de “liefde” is die hen tot een stel maakt, en niet de seksuele exclusiviteit.

Verbintenis

Iedereen weet hoe bevredigend diepgaande emotionele vrienschappen met anderen kunnen zijn, en de meeste mensen zijn ook overtuigd van het plezier van lichamelijk samenzijn. Het is de combinatie die “liefde” is gedoopt, en waarvan de exclusieve verbintenis zo stellig in het collectieve bewustzijn van mensen is opgeslagen, dat ze denken dat beide elementen buiten de context van “liefde” alleen los van elkaar voorkomen.

En daarmee komen we bij de crux van dit betoog: Deze mensen denken dat het aangaan van meerdere seksuele contacten per definitie inhoudt dat er voor het complemetaire element van liefde, namelijk vriendschap en verbintenis, in deze gevallen geen sprake kan zijn. Een kolosale misvatting.

Het is júist die combinatie van emotionele en lichamelijke overgave die menselijk contact tot nieuwe hoogtes kan stuwen. Uiteraard kan er in sommige gevallen sprake zijn van een sexueel contact waarbij de nadruk van beide betrokkenen vooral op het lustelijke samenzijn ligt. Dat soort losse seksuele contacten is natuurlijk prima. Maar het is geen voorwaarde voor het kunnen laten slagen van additionele seksuele contacten binnen een relatie.

Ik zou juist willen pleiten voor diepe verbintenissen tussen mensen. Een open instelling ten aanzien van het aangaan van andere relaties maakt dit mogelijk. Zoals we hierboven zagen is “liefde” vooral een set afspraken, voor wat betreft de tijd die mensen met elkaar doorbrengen en de verantwoordelijkheden en verwachtingen die ze ten aanzien van elkaar hebben. En juist op dat vlak zit veel meer flexibiliteit dan veel mensen zich realiseren.

Ideeën herzien

Allerlei praktische zaken kunnen de betrokkenen onderling afstemmen. Het loslaten van voormalige constructen (en bijvoorbeeld ideeën over wat “eerlijk” is), kunnen bijvoorbeeld inhouden dat de tijd niet strict evenredig tussen de partners verdeeld hoeft te worden. Maar die praktische afspraken houden niet in dat iemand zich minder betrokken mag voelen. Of minder geliefd. Het mooie van een poly-relatie is nu juist de mogelijkheid om wél gevoelens te mogen uiten naar een ander, en belangrijk: om die gevoelens beantwoord te mogen krijgen. En ja: daar komen ook verwachtingen en verantwoordelijkheden bij kijken. De additionele relaties kunnen dan ook als volwaardige relaties worden beschouwd.

De meeste mensen in poly-relaties hechten grote waarde aan de diepe, intieme, emotionele en duurzame band die mensen in een relatie met elkaar kunnen opbouwen. Het is juist uit bewondering en ontzag voor dat idee dat zij die ervaring vaker willen meemaken – en: delen.

Het is opmerkelijk hoe vaak er vanuit conservatieve hoek stelling wordt genomen tegen dit soort altenatieve relatievormen met het verwijt dat het onmogelijk moet zijn dat hier sprake is van “echte liefde”: dat ene, mythische, ongedefiniëerde gevoel wat klaarblijkel uitsluitend tussen twéé mensen op wonderlijke wijze tot stand kan worden gebracht.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: